Besinlerimiz ve özellikleri nelerdir?

Besinlerimiz ve özellikleri nelerdir?

Canlı yaşamı ve besin içerikleri arasında her zaman doğrudan bir ilişki vardır. Su ve mineraller bütün besinlerde bulunur. Sağlıklı bir yaşam için besinlerin tazeliği ve doğallığı önemlidir ve insan sağlığı ile dengeli beslenme arasında doğrudan bir ilişki vardır. Alkol ve sigara kullanımı insan sağlığına zararlıdır. Yakın çevremizde sigara kullanımını azaltmaya yönelik sorumluluklarımız vardır.

Konu ve Kavramlar
• Besin içerikleri
• Su
• Mineral
• Gıda saklama koşulları
• Dengeli beslenme
• Obezite
• Besin israfı
• Sigara
• Alkol

BESİNLERİN CANLILAR İÇİN ÖNEMİ NEDİR?

Canlılar neden beslenirler?
Tükettiğimiz besinlerin içinde neler bulunur?
Oyun oynarken ve ders çalışırken ihtiyaç duyduğumuz enerjiyi nereden sağlarız?

Canlılar; büyüme, gelişme, üreme, yıpranan dokuların onarımı ve günlük hayattaki diğer faaliyetleri için ihtiyaç duydukları enerjiyi, tükettikleri besinlerden sağlarlar. Bu faaliyetler için tüketilen yiyecek ve içeceklerin tümüne besin adı verilir. Sağlıklı bir yaşam için besinlerin vücuda alınmasına ise beslenme denir.

Besinlerin bazılarını bitkilerden, bazılarını hayvanlardan elde ederiz. Domates, salatalık, patlıcan, biber, kabak, elma, armut ve portakal bitkilerden elde ettiğimiz besinlerdendir. Hayvanlardan elde ettiğimiz besinlere ise bal, et, süt, yumurta örnek olarak verilebilir.

Besinlerin içinde vücudumuz için gerekli maddeler bulunur. Besin içerikleri adı verilen bu maddeler protein, karbonhidrat, yağ, vitamin, su ve minerallerdir. Besin içeriklerinin vücudumuzda belirli görevleri vardır.

BESİN İÇERİKLERİ NELERDİR?

Proteinler

Düştüğümüzde veya bir yerimiz kesildiğinde yaralarımızın bir süre sonra iyileştiğini görürüz. Benzer şekilde bir yerimiz kırıldığında kemiklerimiz zamanla iyileşir. Vücudumuzda kesik ve kırık oluşumu gibi durumlarda yıpranan veya hasar gören yapıların onarımında proteinler görevlidir. Proteinler yapıcı ve onarıcıdır. Bazı vitaminlerin yapımında, saç ve tırnakların uzamasında görevlidir. Proteinler, vücudumuzun hastalıklara karşı dirençli olmasında rol oynar. Proteinlerin zekâ gelişimine de olumlu etkisi vardır. Proteinler ayrıca büyüme ve gelişme için gerekli besin içeriğidir. Bebeklerinin sağlıklı gelişimi için anne adaylarının yeterli miktarda protein tüketmesi gerekir. Bitkisel ve hayvansal besinler protein kaynağı olan besinlerdir.

Et, süt ve süt ürünleri yumurta; mercimek, kuru fasulye, nohut, badem gibi besinler protein bakımından zengindir.

Karbonhidratlar

Karbonhidratlar vücudumuza enerji veren besin içeriklerindendir. Günlük hayatta spor yapmak, ders çalışmak gibi birçok faaliyeti gerçekleştirmek için enerjiye
ihtiyaç duyarız. Vücudumuz için gerekli enerjiyi öncelikle
karbonhidratlardan karşılarız. Fazla tüketilen karbonhidrat
şişmanlamamıza neden olur.

Karbonhidrat bakımından zengin besinler

Mısır, yulaf, pirinç, arpa, makarna, muz, ekmek, bal, üzüm, patates, karbonhidrat bakımından zengin besinlerdir.

Yağlar

Yağlar da tıpkı karbonhidratlar gibi enerji verici besin içerikleridir. Vücudumuzun enerji ihtiyacını karbonhidratlardan karşılayamaması durumunda, yağlar enerji kaynağı olarak kullanılır. Vücudumuzda ihtiyaç fazlası karbonhidratlar yağlara dönüştürülür. Bu durumda yağlar, vücutta derinin altında ve belli bölgelerde depolanır. Depolanan yağlar fazla kilolara neden olur. Depolanan yağlar vücudu darbelere ve soğuğa karşı korur.

Kutup ayısı

Soğuk bölgelerde yaşayan kutup ayısı, penguen, balina gibi hayvanların vücutlarında çok miktarda yağ bulunur.

Yağları hem bitkisel hem de hayvansal besinlerden elde ederiz. Zeytin, susam, ayçiçeği, fındık, fıstık, mısır, soya gibi bitkisel besinler; et, balık, süt, peynir, tereyağı gibi hayvansal besinler yağ bakımından zengindir.

Yağ bakımından zengin bitkisel ve hayvansal besinler

Vitaminler

Doktor Esra Hanım: Özellikle kış aylarında bol bol portakal, greyfurt, mandalina, karnabahar, karalahana gibi meyve
ve sebzeleri tüketmelisiniz.

Sizce, Doktor Esra Hanım neden meyve ve sebze tüketmemizi tavsiye etmektedir?
Meyve ve sebzelerde hangi besin içeriği daha fazladır?
Meyve ve sebzelerdeki besin içeriğinin görevi ne olabilir?

Vitaminler vücudumuzda düzenleyici olarak görev yapan besin içeriklerindendir. Vitaminler vücudumuzun mikroplara karşı dirençli olmasını ve hastalandığımızda iyileşmemizi sağlar. Meyve ve sebzelerde bol miktarda vitamin bulunur.

Mineraller

Mineraller de vücudumuzda düzenleyici olarak görev yapar. Toprakta, deniz ürünlerinde, su, maden suyu, meyve suları, sebze ve meyvelerde bol miktarda mineral bulunur. Kemik ve dişlerimizin güçlenmesi, yaraların iyileşmesi, kanın pıhtılaşması ve kasların kasılıp gevşemesinde mineraller görevlidir.

Su

Su, düzenleyici besin içeriklerindendir. İnsan vücudunun
yaklaşık % 70’i sudan oluşur. Su ayrıca vücut sıcaklığının
ayarlanması ve bazı atıkların vücuttan uzaklaştırılmasında
da görevlidir. Su, canlıların yaşaması için önemli bir besin içeriğidir. Su içmeden yalnızca birkaç gün yaşayabiliriz. Bitkiler ise sulanmadıklarında kuruyarak yaşamlarını yitirirler. Bu nedenle çevremizde bulunan bitkilerin canlı olduklarını unutmamalı, onları ihtiyaçları kadar sulamalıyız.

Her Besinde Su ve Mineral Bulunur mu?

tüm besinlerde su ve mineral bulunur. Bazı maddelerde daha az, bazılarında daha fazla miktarda olabilir. Örneğin salatalığın büyük bir çoğunluğu sudan oluşmuşken fasulye, nohut gibi tohumlarda çok az miktarda su bulunur.

BESİNLERİN TAZELİĞİNİN VE DOĞALLIĞININ ÖNEMİ NEDİR?

Taze bir besini mi yoksa dondurulmuş veya paketlenmiş bir besini mi tüketmeyi tercih etmeliyiz?
Paketlenmiş besinler alırken nelere bakmalıyız?
Son kullanma tarihi denilince ne anlamalıyız?
Meyve ve sebzeleri neden yıkayarak tüketmeliyiz?

Sağlıklı bir yaşam için taze ve doğal besinler tüketmemiz gerekir. Taze besinler vitamin ve mineral bakımından zengindir. Taze olmayan veya çürümüş besinleri tüketmemeliyiz. Bozulmuş besinleri tüketmek gıda zehirlenmesine neden olmaktadır. Dünya Sağlık Örgütünün (WHO) açıkladığı verilere göre 2010 yılında dünya üzerinde çok sayıda kişi yediği besinlere bağlı olarak gıda zehirlenmesi geçirmiş, 351 bin kişi ise gıda zehirlemesinden yaşamını kaybetmiştir.

Besinlerin doğal kaynaklardan temin edilip taze tüketilmesinin önemi nedir?

Bezelye, mısır, patates gibi bazı besinlerin uzun süre bozulmadan kalabilmesi için paketlenip soğutucularda bekletilmesi gerekir. Dondurulmuş besin olarak adlandırılan bu besinleri alırken ve tüketirken dikkat etmemiz gereken bazı hususlar vardır. Paketi yırtılmış olan dondurulmuş besinleri almamamız gerekir. Dondurulmuş gıdalar çözündükten sonra buzdolabına konarak tekrar tüketilmemelidir.

Makarna, pirinç, peynir, süt, yoğurt gibi bazı besinler paket
içinde bozulmadan ve temiz bir şekilde uzun süre saklanmaktadır. Paketlenerek satılan bu tür besinlere paketlenmiş besinler denir. Bu besinleri alırken paket üzerinde yazan son kullanma tarihine (SKT), yani besinlerin en son hangi tarihe kadar tüketilebileceğini belirten bu tarihe bakmamız gerekir. Son kullanma tarihi geçmiş besinler bozulmuştur ve tüketildiğinde hastalıklara neden olur. Bu nedenle son kullanma tarihi (SKT) geçmiş besinleri tüketmemeliyiz. Paketlenmiş besinleri alırken paketinin yırtık olmamasına özen göstermeliyiz. Ayrıca Tarım ve Orman Bakanlığından izinli ve standartlara uygun olarak yapıldığını gösteren TSE (Türk Standartları Enstitüsü) işareti olan paketlenmiş besinleri almayı tercih etmeliyiz.

Bazı besinlerin uzun süre bozulmadan saklanabilmesi için yapımında katkı maddeleri kullanılır. Örneğin ketçap, mayonez ve meyve suyu gibi gıdaların içinde katkı maddeleri bulunur. Katkı maddesi bulunduran bu besinler sağlıklı değildir. Bu nedenle katkı maddesi içermeyen taze ve doğal besinler tüketilmelidir.

Meyve ve sebzeleri alırken çürük olmamalarına dikkat etmeliyiz. Rengi, kokusu ve tadı değişen sebze ve meyveler ile çiğ sütten yapılmış peynirleri sağlığımıza zarar vereceği için tüketmemeliyiz. Kuru baklagilleri ve tahılları satın alırken böceklenmemiş ve küflenmemiş olmasına özen göstermeliyiz. Yumurta alırken yumurtanın kabuğunun kırık, çatlak veya kirli olmamasına dikkat etmeliyiz.

Besinleri tüketirken nelere dikkat  etmeliyiz?

• Beyaz ekmek yerine kepekli veya esmer ekmek tercih etmeliyiz.
• Daha az tuz içeren besinler tüketmeliyiz. Çünkü fazla tuz tüketimi insan sağlığına zarar verir.
• Daha önceden kullanılmış katı veya sıvı yağları bir daha tüketmemeliyiz.
• Hazır meyve suları, gazoz ve gazlı içecekler tüketmemeli; bunların yerine taze sıkılmış meyve suları, ayran, limonata gibi evde hazırladığımız içecekleri tercih etmeliyiz.
• Kapakları dışa doğru şişmiş konserve ve paket ayran gibi besinleri almamalı ve tüketmemeliyiz.
• Katkı maddesi içeren besinleri tüketmekten kaçınmalıyız.
• Küflenmiş ekmek, çürümüş sebze ve meyve tüketmemeliyiz.
• Sağlıklı beslenmek için doğal ve taze besinleri tercih etmeliyiz.

Besinleri tüketirken dikkat etmemiz gereken hususlardan bir tanesi de besinlerin temiz olmasıdır. Özellikle sebze ve meyveleri iyice yıkadıktan sonra tüketmeliyiz. Yıkamadan tükettiğimiz besinler sağlığımıza zarar verir.

Besinleri tüketirken nelere dikkat etmeliyiz?

DENGELİ BESLENME NEDEN ÖNEMLİDİR?

Hazır yemekler ya da taze doğal besinler hangilerini sıklıkla tüketen bir insan daha sağlıklı besleniyor olabilir?

Sağlıklı bir yaşam sürdürmek için besin maddelerini yeterli miktarda tüketmeliyiz. Yaşa ve cinsiyete göre ihtiyaç duyulan besinleri değişik besin türlerinden ve gerektiği kadar tüketmeye dengeli beslenme adı verilir.

Dengeli beslenme için insanlara uygun beslenme şekilleri öneren kişilere beslenme uzmanı denilir.

Obezite bazı sağlık sorunlarına neden olur. Solunum güçlüğü, karaciğer yağlanması, yüksek tansiyon, kalp ve damar hastalıkları bunlardan bazılarıdır.

Obeziteden korunmak için neler yapılabilir?

Besin piramidi sağlıklı beslenmek için hangi besinden ne kadar yememiz gerektiğini gösterir. Birinci basamakta en fazla tüketmemiz gereken tahıl ve tahıl ürünlerinin olduğu
besinler, ikinci basamakta sebze ve meyveler, üçüncü basamakta et ve süt ürünleri, dördüncü basamakta en az tüketmemiz gereken yağlar ve tatlılar yer almaktadır.

Hazırlanan yemekler tüketilmediğinde çöpe döküldüğü
görülür. Bu durum besin israfına neden olmaktadır.

Besin israfının nedenleri nelerdir?
Ülkemizde besin israfı ne boyuttadır?
Besin israfını önlemek için neler yapılabilir?

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre Türkiye’de her yıl çöpe atılan ekmek, meyve ve sebzeler binlerce insanın ihtiyacını karşılayacak miktardadır.

Avrupa ülkelerinde ise yılda binlerce kilogram besin çöpe dökülmektedir. Bu konuda önlem alan Fransa, besin israfını önlemek için gıda maddelerinin çöpe atılmasını yasaklamıştır.

Besin israfını önlemek için neler yapabiliriz?

Besin israfı, sadece besinlerin tüketilmemesinden değil, besinlerin yanlış koşullarda saklanmasından da kaynaklanabilir.

Besin israfını önlemek için aşağıdaki uygulamaları yapabiliriz:
• Alışverişe çıkarken ihtiyaç listesi yapıp bu liste dışında besinler almamalıyız.
• Çabuk bozulabilecek besinleri diğerlerine göre daha erken tüketmeliyiz.
• Artan ekmekleri buzdolabının buzluğunda bir poşette saklayıp birkaç gün içinde tüketmeliyiz.
• Artan yemekleri saklama kaplarında, uygun koşullarda saklamalı, kısa sürede tüketmeliyiz.
• Yemek yerken tabağımıza yiyebileceğimiz kadar yemek almalıyız.

Ekmek yiyen köpek: Biz ekmeği zor buluyoruz. İnsanlar güzelim ekmeği neden israf ederler hiç anlamıyorum. Bizim yerimizde olsanız ne yapardınız acaba?

Sokak hayvanlarının beslenmesi konusunda neler yapılabilir?

Kendimizi onların yerine koyarak bu soruyu cevaplayalım. Özellikle kış aylarında sokakta yaşayan hayvanlar besin bulmakta zorlanır. Artan ekmekleri çöpe atmak yerine sokakta yaşayan kedi, köpek ve güvercin gibi hayvanlara anne ve babamızın gözetiminde verebiliriz.

Paylaşmak güzel bir duygudur. Bir elmayı paylaşabileceğimiz gibi, fazla miktarda yaptığımız yemeği komşularımızla veya ihtiyacı olan insanlarla paylaşabiliriz. Bu şekilde toplumsal dayanışmaya da katkı sağlamış oluruz.

Besin israfını önlemek için neler yapabiliriz?